«Ανοίξτε σχολεία ελληνικά.
Να βάλετε όλοι σας, για να σπουδάζουν
όλα τα παιδιά, χωρίς να πληρώνουν.
Να μάθουν τα παιδιά την ελληνική γλώσσα,
για να ξεσκεπάσουν όλα τα μυστήρια της ζωής
και της Εκκλησίας μας, που είναι κεκρυμμένα.»
Η πιο σπουδαία επανάσταση είναι αυτή του πνεύματος. Η μόρφωση ανοίγει το μαλό των ανθρώπων και όταν τη συνδυάζεις με την πίστη, τότε κατορθώνεις αυτό που νόμιζες πως είναι ακατόρθωτο. Ελάτε λοιπόν ν’ ακούσετε την ιστορία του Πατροκοσμά, ενός μικροκαμωμένου μοναχού, που έβαλε σκοπό της ζωής του να μάθει γράμματα στους σκλαβωμένους Έλληνες και να τους κηρύξει τον Λόγο του Θεού.
___Ήταν τα χρόνια της αβάσταχτης Τουρκικής κυριαρχίας, όταν στο χωριό Μέγα Δένδρο της Αιτωλίας, γεννήθηκε ένα αγόρι. Κώνστα το είπαν οι γονείς του, ευσεβείς και καλοί άνθρωποι. Το αγόρι μεγάλωνε και μάθαινε τα πρώτα του γράμματα από τον μεγαλύτερο αδελφό του και δάσκαλο Χρύσανθο. Έδωσε ο Θεός και αργότερα πήγε στην Αθωνιάδα Σχολή του Αγίου Όρους και διδάχθηκε από δύο σπουδαίους δασκάλους, τον Ευγένιο Βούλγαρη και τον Παναγιώτη Παλαμά. Εκεί ήταν που πήρε και την απόφαση να γίνει Μοναχός.
___Με το όνομα Κοσμάς πια, αφού πάει πρώτα στην Κωνσταντινούπολη και παίρνει την ευχή του Πατριάρχη, ξεκινάει το δύσκολο έργο του: Να ταξιδέψει σε όσα περισσότερα μέρη μπορούσε, για να ανοίξει σχολεία, να μορφωθούν οι Έλληνες. Πρώτα περνάει από τα γνώριμά του μέρη στην περιοχή της Αιτωλίας. Μετά όμως πηγαίνει στα πιο απομακρυσμένα μέρη στην Ήπειρο, τη δυτική Στερεά, την Αλβανία. Λαός βυθισμένος στην άγνοια και την αγραμματοσύνη, θέλει να τους μιλήσει. Να τους πει για τον Θεό, για την Εκκλησία, τα γράμματα τα Ελληνικά. Μικρόσωμος, όπως ήταν, χανόταν μες στο πλήθος. Παίρνει ένα σκαμνί, ανεβαίνει πάνω του κι αρχίζει με μάτια που λάμπουν και λόγια που μιλούν στην καρδιά να ενθαρρύνει τον σκλαβωμένο λαό. «Ανοίξτε σχολεία! Καλύτερα να έχεις στη χώρα σου σχολείο ελληνικό, παρά να έχεις βρύσες και ποταμούς γιατί η βρύση ποτίζει το σώμα, ενώ το σχολείο ποτίζει την ψυχή».
___Πάνω από διακόσια σχολεία ιδρύει ο Κοσμάς. Οι πύρινοι λόγοι του όμως δεν αρέσουν σε κάποιους, που θέλουν τον λαό αμόρφωτο, για να μείνει πάντα σκλαβωμένος. Είναι πολλοί αυτοί που θέλουν να τον βγάλουν από τη μέση. Σχεδιάζουν, μάλιστα, όταν βρισκόταν στα Επτάνησα, να τον δολοφονήσουν. Αλλάζουν ευτυχώς γνώμη. Όταν όμως κακές γλώσσες τον συκοφαντούν στον Κουρτ Πασά της Αλβανίας, εκείνος, χωρίς δίκη, δίνει εντολή να τον κρεμάσουν. Στην καρδιά των Ελλήνων Χριστιανών ο Πατροκοσμάς ήταν Άγιος από την πρώτη κιόλας στιγμή. Η Εκκλησία επίσημα το 1961 τον κατέταξε3 ανάμεσα στους Αγίους της και τιμά την μνήμη του στις 24 Αυγούστου, ημέρα του μαρτυρίου του.
Από το βιβλίο «Δύο φορές το ’21»