Βυζαντινή εκκλησία που κτίστηκε το 1317 από τον Αυτοκράτορα Ανδρόνικο. Την Τετάρτη 23 Μαρτίου 1821, ο Θ. Κολοκοτρώνης με τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, τον Παπαφλέσσα, τον Νικηταρά και άλλους αγωνιστές απελευθέρωσαν την Καλαμάτα από τους Τούρκους και συγκεντρώθηκαν με τον λαό και τον κλήρο στην πλατεία των Αγ. Αποστόλων, όπου τελέστηκε η πρώτη δοξολογία σε ελεύθερο ελληνικό έδαφος μετά από 400 χρόνια σκλαβιάς. Την ίδια μέρα, στον χώρο αυτό συγκροτήθηκε η «Μεσσηνιακή Σύγκλητος» και συνετάχθη ένα σημαντικό κείμενο, που στάλθηκε προς «τὰς Εὐρωπαϊκὰς Αὐλαάς» και στο οποίο εξηγούσαν τους Εθνικούς σκοπούς αυτής της εξέγερσης και ζητούσαν τη «φιλάνθρωπο συνδρομή» των Μεγάλων Δυνάμεων για να αποτινάξουν τον τουρκικό ζυγό.
Για τους αρχαιολόγους, η Μονή της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος, το Ανδρομονάστηρο στα Πετράλωνα, είναι ανεξάντλητη πηγή μελέτης της μοναστικής ζωής από το 13ο έως και το 19ο αιώνα. Η αρχιτεκτονική και η βυζαντινή τέχνη του συναρπάζουν τους επισκέπτες, ενώ κάθε χρόνο στις 6 Αυγούστου στους χώρους του συγκεντρώνονται εκατοντάδες προσκυνητές. Πρόκειται για το σπουδαιότερο μοναστηριακό συγκρότημα της Μεσσηνίας και ένα από τα ωραιότερα της Πελοποννήσου. Ζωτικό σημείο αναφοράς για τη συλλογική μνήμη των κατοίκων της περιοχής, το Ανδρομονάστηρο είχε αφεθεί στη φθορά του χρόνου για παραπάνω από έναν αιώνα. Περίπου τριάντα χιλιόμετρα από την Καλαμάτα, πολύ κοντά στην Αρχαία Μεσσήνη, το εντυπωσιακό συγκρότημα του Ανδρομονάστηρου βρίσκεται σε μια περιοχή ασύγκριτου φυσικού κάλλους. Αιωνόβιοι πλάτανοι το περιβάλλουν, νερά ηχούν στην απομονωμένη και γεμάτη βλάστηση ρεματιά, ελαιώνες απλώνονται στην ευρύτερη περιφέρεια του. Σημειώνουμε ότι η εκκλησία της Μονής είναι χτισμένη πάνω σε πηγή, από την οποία τα χρόνια του Μεσαίωνα και της Τουρκοκρατίας υδροδοτείτο η πολίχνη της Ανδρούσας. Ο κ. Κάππας θεωρεί πως, αν το Ανδρομονάστηρο αποκατασταθεί και προβληθεί σωστά σε συνδυασμό με τη μικρή απόσταση που το χωρίζει από την Αρχαία Μεσσήνη-, θα αποτελέσει έναν επιπλέον πόλο έλξης επισκεπτών στο νομό μας. «Οι επισκέπτες της Αρχαίας Μεσσήνης θα μπορούσαν να συνεχίζουν τέσσερα πέντε χιλιόμετρα μετά την Αρκαδική Πύλη μέχρι το Ανδρομονάστηρο, ένα πολύ σημαντικό μνημείο για τη μεσαιωνική ιστορία της Μεσσηνίας», λέει ο κ. Κάππας.
H Αγία Παρασκευή, κτισμένη στον τύπο του ελεύθερου σταυρού, βρίσκεται στους Δολούς και λειτούργησε ως ένα από τα πρώτα Κρυφά Σχολειά. Ιδιαίτερα επιμελημένες η δυτική και η ανατολική όψη καθώς και το τύμπανο του τρούλου που διακοσμούνται με εντοιχισμένα πινάκια. Το εσωτερικό του ναού είναι κατάγραφο με τοιχογραφίες του εργαστηρίου του ζωγράφου Παναγιώτη Μπενιζέλου και εκτελέστηκαν σύμφωνα με επιγραφική μαρτυρία του 1698.
Στο τοιχογραφικό σύνολο αναγνωρίζει κανείς τουλάχιστον δύο διαφορετικούς ζωγράφους που εργάστηκαν ταυτόχρονα. Οι δύο τεχνίτες συνυπάρχουν και αντιπαρατίθενται με σαφήνεια, ο καθένας με τα δικά του χαρακτηριστικά και τη δική του τεχνοτροπία, στη παράσταση της Δέησης του τέμπλου, όπου το αριστερά τμήμα έχει εκτελέσει ο πρώτος και πλέον επιδέξιος ζωγράφος και βεβαίως επικεφαλής του συνεργείου και το δεξιά ο βοηθός. Η ζωγραφική της Αγίας Παρασκευής αποτελεί ένα ενδεικτικό ζωγραφικό σύνολο τόσο για τις επικρατούσες τάσεις στη μεταβυζαντινή ζωγραφική όσο και για τον τρόπο που δούλευαν και οργανώνονταν τα εργαστήρια.
Το ιστορικό Μοναστήρι της Βελανιδιάς βρίσκεται Βορειοδυτικά και σε απόσταση πέντε χιλιομέτρων από την Καλαμάτα. Η ιστορία της μονής είναι ιδιαίτερα σημαντική και εντυπωσιακή και συνδέεται με αξιόλογα γεγονότα του μεσσηνιακού τόπου. Αρχικό κτίσμα περί το τέλος του 17ου αιώνα, οφείλει την ονομασία του σε μια αιωνόβια και “υψίκομον” βελανιδιά (δρυ), η οποία όμως “πρόρριζα απεσπάσθη” από το μεγάλο σεισμό του 1884.
Πληροφορίες για το μοναστήρι αυτό αντλούμε από πατριαρχικό σιγίλιο του 1727, που το ονομάζει “ιερόν και σεβάσμιον μοναστήριον πατριαρχικόν Σταυροπηγιακόν, εἰς όνομα σεμνυνόμενον της υπεραγίας ημών Θεοτόκου της κυρίας Χρυσοπηγής κατά την τοποθεσίαν Βελανιδείαν”. Το Καθολικό, σύμφωνα με επιγραφή που βρισκόταν στο υπέρθυρο της μονής, ιδρύθηκε το 1679 και είναι αφιερωμένο στη Ζωοδόχο Πηγή.
Στη Βελανιδιά εκοινοβίασε ο πρωτεργάτης του μεγάλου Αγώνα του 1821 Αρχιμ. Γρηγόριος Δικαίος Φλέσσας ή Παπαφλέσσας, ο οποίος επικεφαλής τμήματος αγωνιστών και ξεκινώντας απ’ αυτή, μπήκε στην Καλαμάτα, όπου μαζί με άλλους αρχηγούς και επαναστατημένους Έλληνες ελευθέρωσαν την πόλη, χωρίς να γίνει μάχη και να χυθεί αίμα ώστε η θυγατέρα των “ζαθέων” Φαρών να είναι η πρώτη ελληνική πόλη, που απελευθερώθηκε από τον τουρκικό ζυγό.
Κάθε χρόνο, στις 23 Μαρτίου, επέτειο της έναρξης του αγώνα και της απελευθέρωσης της πόλης από τον τουρκικό ζυγό, οι εκδηλώσεις κορυφώνονται το απόγευμα, στην πλατεία 23ης Μαρτίου, με υποδοχή της ιερής φλόγας από την ιερά Μονή Βελανιδιάς.
Κατά τη διάρκεια του βίου του λεηλατήθηκε, πυρπολήθηκε και ισοπεδώθηκε είτε από επιδρομές βαρβάρων και ξένων κατακτητών είτε από καταστροφικούς σεισμούς, αλλά πάλι ξανακτίστηκε. Κατά τη γερμανική κατοχή, το μοναστήρι ήταν καταφύγιο του ΕΛΑΣ και των επαναστατικών ομάδων του Ταϋγέτου και για το λόγο αυτόν ισοπεδώθηκε από βομβαρδισμό των Γερμανών από το κάστρο της Καλαμάτας το Νοέμβριο του 1943. Τελευταία φορά ανοικοδομήθηκε εκ θεμελίων μετά το σεισμό του Σεπτεμβρίου 1986.Το μοναστήρι από την ίδρυσή του ήταν ανδρικό μέχρι και το έτος 1966, οπότε μετατράπηκε σε γυναικείο και την ταυτότητά του αυτή τη διατηρεί μέχρι σήμερα.
Στη Μονή Βελανιδιάς μόνασε και ο πατήρ Πολύκαρπος, ο οποίος σύμφωνα με τον Μητροπολίτη Νικοπόλεως Μελέτιο, ο οποίος τον συνάντησε το 1954, είχε το χάρισμα των δακρύων. Επίσης στην Μονή Βελανιδιάς μεταγράφεται ως κληρικός της Μητροπόλεως Μεσσηνίας, από την Μονή Φανερωμένης της Μητροπόλεως Θεσσαλιώτιδος Μητροπολίτης Μεσσηνίας Χρυσόστομος Θέμελης κατά κόσμο Αδάμ Θέμελης, ο οποίος γεννήθηκε στην Ιστιαία Εύβοιας στις 25 Σεπτέμβρη 1918 και πέθανε στην Καλαμάτα 28 Φεβρουαρίου του 2007 σε ηλικία 89 ετών.
Ο Ιερομόναχος Αλέξανδρος, κατά κόσμον Παναγιώτης Ιωάν. Θεοφιλόπουλος, ο οποίος γεννήθηκε στο Αρφαρά το 1914, το 1946 πήγε ως δόκιμος μοναχός στην Ιερά Μονή Ζωοδόχου Πηγής Βελανιδιάς Καλαμάτας. Τον Αύγουστο του ιδίου έτους έγινε η κουρά του και ονομάστηκε Αλέξανδρος. Το επόμενο έτος, το 1947, χειροτονήθηκε διάκονος και πρεσβύτερος και ανέλαβε ως ηγούμενος της Μονής μέχρι το 1966 που κοιμήθηκε. Ο π . Αλέξανδρος έλαβε μόνο στοιχειώδη εκπαίδευση, αλλά είχε μελετήσει τα συγγράμματα των Πατέρων της Εκκλησίας και ήταν αξιόλογος πνευματικός και ιεροκήρυκας.